Anoizjologia. Nauka o głupocie. A dlaczegóż by nie? Skoro można studiować geografię lub fizykę, to dlaczego nie można studiować głupoty? W czym głupota gorsza od geografii lub fizyki? Może nawet mogłaby się okazać jakimś działem tychże. Albo na odwrót... Wszak dogłębne poznanie głupoty powinno być absolutnym priorytetem dla nauki. Chyba już czas najwyższy opisać ją, sklasyfikować jej odmiany, nauczyć się ją rozpoznawać... Czy jest to jednak możliwe? Zapewne tak, choć bez wątpienia łatwe nie będzie. Wbrew pozorom głupota wcale głupia nie jest. O nie. Jest chytra nad wyraz i przebiegła ponad wszelkie wyobrażenie. (Czy jednak chytrość i przebiegłość można uważać za przejawy mądrości, za jej odmianę? Nader to wątpliwe.) Potrafi nadzwyczajnie się kamuflować. Ma przygotowane niezliczone wręcz maski i zakłada je zręcznie. Równie zręcznie potrafi się przebrać, ba! zmienia nawet kształt, oblicze, wymiary, wagę... Ileż tu strategii do zbadania! Ileż technik uników! Ile sposobów ucieczki, metod ukrywania się. Całe szafy czapek niewidek. A jakie zdolności mimikryczne. Łącznie z tą najniezwyklejszą co zamęt w głowie powoduje okrutny: oto bowiem głupota przybiera formę mądrości, jej szaty zakłada, jej mową się posługuje, jej gesty naśladuje wprost idealnie. Co gorsza, nie jest wcale rzadkością, że mądrość brzmi zdumiewająco prostacko, jakby subtelność była jej zupełnie obca. I chociaż wcale nie przebiera się w szaty głupoty, za głupotę bywa uważana. Słusznie zresztą, wszak mądrość niekiedy bywa głupotą.

Jak widać i słychać jest się nad czym zastanawiać i jest co badać. I o czym pisać prace magisterskie. I doktoraty i habilitacje też. Oczywiście, zdajemy sobie sprawę, że uzyskany tytuł, a mianowicie magister głupoty, może wydawać się dziwny, wręcz głupi, gdyż głupcom będzie on sugerował, że mają do czynienia nieomal z mistrzem głupoty, czyli głupcem potężnym i potwierdzonym pieczęcią, a tak wcale nie jest. Zastanówmy się: magister geografii, to ktoś kto zna się na geografii, kto wie o niej dużo, lecz sam przecież geografią nie jest. Więc i magister głupoty będzie się tylko znał na głupocie, będzie o niej wiedział bardzo dużo, lecz sam ani głupotą ani głupcem nie będzie. Chyba że przytłoczy go skala i rozmach poruczonych mu zadań.

Tu należy wezwać na pomoc niezawodną grekę. Anoisia to głupota. (To jedno z kilku słów znalezionych w słowniku. Wybrałem je, gdyż brzmi najlepiej i najłatwiej daje się spolszczyć. Mogłem oczywiście zwrócić się do moich znajomych, którzy znają grekę, lecz po co zawracać im głowę głupotami.) Zatem anoizjologia to nauka o głupocie. Głupologia. Magister anoizjologii brzmi całkiem dobrze. Ujmy nie przynosi, podejrzeń nie wzbudza. Magister głupologii już trąci kabaretem. Zaś mówienie o umiłowaniu głupoty, czyli o filanoizji, wzbudzałoby strach i oburzenie. Skądinąd to ciekawe dlaczego mówimy właśnie o umiłowaniu mądrości, czyli filozofii, a nie o nauce o mądrości, czyli o zofiologii. Mówimy o mądrości, a nie wiemy co to jest. Czy boimy się, że kiedy dowiemy się co to mądrość, przestaniemy ją miłować?

Jest się nad czym zastanawiać. Jest co badać. Zatem do roboty. Czas goni i nagli. Głupota, wbrew temu co można by o niej sądzić, wcale nie jest leniwa. O nie. Wręcz przeciwnie. Jest zadziwiająco pracowita. Nie odpuszcza ani na chwilę.

POCHODZENIE GŁUPOTY

Skąd się bierze głupota?

No właśnie – skąd? W zasadzie powinno jej nie być. W zasadzie... Ale jednak jest. I ma się zupełnie dobrze. A powinna mieć się źle. Wydawałoby się przecież, że głupota obniża nasze szanse w ewolucyjnym wyścigu. Im kto głupszy, tym wolniejszy. Im głupsza istota, tym ma mniejsze szanse na przeżycie, albowiem zostanie zdystansowana przez istoty mądrzejsze, lub przynajmniej mniej głupie. Zatem głupota nie opłaca się. To znaczy: nie powinna się opłacać. Głupców nie powinno być. A jednak są.

Znaczyłoby to, że jednak głupota opłaca się i że w ewolucyjnym wyścigu głupota wcale nie przegrywa. Jak również nie remisuje. Wiele wskazuje na to, że wygrywa. Głupców jest przecież więcej niż mędrców. Głupców spotyka się na każdym kroku. Mędrców trzeba szukać. Jak mawia znane porzekadło: głupców nie sieją – sami się rodzą.

Uważa się, że w porzekadłach i przysłowiach zawiera się mądrość ludu. Wydaje się, iż przekonanie to jest zbyt głębokie, nie trudno bowiem trafić na takie porzekadła i przysłowia, które mądrości zawiera niewiele, albo wręcz wcale. Bywa iż w momencie powstawania wcale nie były one głupie i całkiem trafnie opisywały rzeczywistość, głupie stawały się dopiero potem, kiedy rzeczywistość dawno uległa zmianie, a one nie; ciągle opisują to, czego już nie ma od dawna, zaś ludziom ciągle wydaje się, że jest tak jak było i dziwią się dlaczego świat nie pasuje do porzekadeł. To przytoczone wyżej głupie nie jest. Wskazuje bowiem na niezwykle ważną cechę głupoty, a mianowicie samorództwo.

Zatem, rodzimy się głupi. Żyjemy głupi. Umieramy głupi. Żeby być głupim, nie trzeba w to wkładać żadnego wysiłku, żadnej pracy nie trzeba wykonać. Natomiast nie rodzimy się mądrzy. Głupi jesteśmy, mądrzy się stajemy. To znaczy: możemy zmądrzeć, jeśli włożymy w to sporo wysiłku, jeśli wykonamy ogromną pracę. Jednakże należy pamiętać, że nawet jeśli stajemy się mądrzy, to nie przestajemy być głupi. Zdobyta mądrość jest swojego rodzaju nakładką na wrodzoną głupotę. I nic na to nie poradzimy. Nie da się tej głupoty wykasować jakimś magnesem, ani usunąć chirurgicznie.

To interesujące: od wieków filozofowie spierali się o to, czy człowiek jest z natury dobry, zły, czy obojętny. Nigdy filozofowie nie spierali się o to, czy człowiek jest z natury głupi czy mądry. Koncepcja czystej tablicy, tabula rasa, wskazywałaby na to, że rodzimy się obojętni, ani głupi, ani mądrzy; rodząc się rozpoczynamy proces mądrzenia lub/i głupienia, w zależności od tego jakie doświadczenia i jaką wiedzę gromadzimy, czego się uczymy, a czego nie, co zostanie na tej tablicy napisane. Czyż jednak nic-nie-wiedzenie, czyli bycie czystą tablicą, nie jest przejawem głupoty? Nie jest to do końca jasne. Hipoteza tabula rasa nic chyba o tym nie mówiła, próbując chytrze tę pułapkę ominąć. Niestety, choć dosyć frapująca, hipoteza ta okazała się raczej chybiona. Ewentualnie wymagałaby istotnej modyfikacji: rodzimy się jako całkowicie zapisana tablica, tyle że szczelnie zasłonięta, stąd pozór niezapisania, pustki. W ciągu życia nie tyle zapisujemy ową tablicę, ile ją odkrywamy. Albo nie jest ona całkowicie zapisana. Tylko częściowo. Wtedy zarówno ją odkrywamy, jak i mamy możliwość dopisania czegoś... A zresztą, może istotnie byłoby lepiej, gdyby owa tablica, jeśli już jest, nie była w ogóle zapisana, bowiem to co na niej z reguły zapisywano raczej nie napawa optymizmem.

Jeśli wszystkie istoty pojawiające się na świecie są głupie, a tylko niektóre mądre, jeśli głupota jest dana, a mądrość trzeba zdobywać, to świadczy to o tym, że głupota przenika cały świat. Wszechświat jest po prostu głupi. Natura jest głupia. Trudno zatem oczekiwać, że my, jako nieodrodne dzieci Natury, będziemy mądrzy z natury, że urodzimy się mądrzy.

Oczywiście, że jesteśmy nieodrodnymi dziećmi Natury. Nie pomoże nam tu żadna Kultura (która też jest przecież wytworem Natury). Zapieranie się tego, zaprzeczanie, twierdzenie, że jesteśmy poza Naturą, że jesteśmy spoza Natury, jest wspaniałym przejawem naszej głupoty.

Żeby stwierdzić, że świat jest głupi, nie trzeba czytać komentarzy w Internecie, ani włączać telewizora. Wystarczy wyjrzeć przez okno. Szaleństwa świata naprawdę mogę przyprawić o zawrót głowy.

Czy można postawić znak równości między szaleństwem i głupotą? Bardzo interesujące pytanie, które świetnie nadaje się na temat kolejnego wykładu (jak również badań).

Jeśli świat jest głupi, lub szalony, albo głupi-i-szalony, to od razu należy zapytać: dlaczego świat jest głupi, dlaczego nie jest mądry? Czyżby dlatego, że mądry świat przepadłby od razu z kretesem, po prostu nie mógłby istnieć? Jeśli tak, to przyjęcie strategii głupoty byłoby przejawem wielkiej mądrości. Czy aby na pewno?

Może jednak jest tak, że to my jesteśmy głupi i potrafimy dostrzec jedynie głupotę świata, zaś mądrość pozostaje przed nami ukryta? A gdyby tak właśnie było, to czy nie jest głupotą skrywać mądrość?

Wiele pytań, czyż jednak nie należy wpierw odpowiedzieć na to fundamentalne, a mianowicie: co to jest głupota?

Dopóki na nie nie odpowiemy, dopóty wszystkie dalsze rozważania, jak również i te powyższe, trzeba będzie uznać za nierozważne, raczej pozbawione sensu, ba! wręcz głupie.

CO TO JEST GŁUPOTA

Najpierw powtórzmy pytanie, albowiem to pytanie będzie nam wielce pomocne w zdefiniowaniu głupoty:

Skąd się bierze głupota?

Powtórzmy też odpowiedź, albowiem ta odpowiedź również wielce nam pomoże:

Zewsząd i znikąd.

Głupota się nie bierze. Głupota po prostu jest. Głupota przenika świat na wskroś. Głupota jest duszą świata. Jego duchem i umysłem. Świat po prostu jest głupi. I tyle.

Powtórzmy teraz inne pytanie: dlaczego świat jest głupi, skoro mógłby być mądry? I czy w ogóle mógłby być mądry, bo skoro jest głupi, to może nie może być mądry i dlatego jest głupi.

Zastanawiamy się nad tym, czy świat jest głupi czy mądry. Ciągle tylko głupi czy mądry. A czy są jakieś stany pośrednie? Czy jest coś pomiędzy mądrością i głupotą? Czy świat mógłby być trochę mądry i trochę głupi, a w środku obojętny – bo skoro mądrość i głupota są stanami skrajnymi, jakby dwoma końcami kija, to to co rozciąga się między nimi, czyli kij, może jest obojętne. Albo może świat jest w jednej trzeciej mądry i w dwóch trzecich głupi. Albo pół-na-pół. Mądro-głupi. Głupio-mądry. Oraz czy głupio-mądry to to samo co mądro-głupi, bo wydaje się, że jednak nie. Oraz czy mądro-głupi to nie to samo co mądrze głupi czy jednak to samo...

Jakkolwiek głupie wydają się te pytania nie wstydźmy się ich zadawać i zadajmy jeszcze jedno: czy świat zawsze był głupi, czy może nie zawsze? Jeśli nie zawsze, to znaczy, że kiedyś, w którymś momencie swojego istnienia, zgłupiał – mogło być tak, że zgłupiał całkowicie w jednym momencie, ale mogło być też tak, że głupiał stopniowo, powoli, systematycznie, nieregularnie lub regularnie, skokowo lub pełzająco. Wiele wskazuje także na to, że głupotą było powstanie świata, że to był pierwszy akt głupoty. Niekoniecznie w wyniku tego pierwszego aktu głupoty powstał głupi świat. Niekoniecznie. To wcale nie jest równoznaczne i oczywiste. Wiele mądrych działań daje głupie rezultaty – nie jest zatem wykluczone, że głupie działanie doprowadzą do czegoś mądrego. Przecież wiadomo, że głupota jest nieobliczalna. Głupotą byłoby, gdyby głupota stworzyła mądry świat, a skoro byłoby to głupotą, to niewykluczone, że tak się właśnie stało. Niewykluczone.

Czy rzeczywiście świat jest głupi, czy tylko szalony?

Szaleństwo jest nie tylko szaleństwem. Bywa także metodą. Szaleństwo nie jest jednak tożsame z głupotą. O nie. Szaleństwo to dosyć dziwny stan: czasami niebezpiecznie zbliża się do nieokiełznanej dzikości, demonicznej i niszczycielskiej, czasami jest jedynie zbytnią fantazją, chwilowym odrzuceniem rozsądku. To szaleństwo, które bywa metodą, jest wynikiem raczej świadomego wyboru, zaś świadomy wybór wyrafinowanej strategii działania świadczy bardziej o mądrości niż o głupocie.

Lecz nie tylko szaleństwo bywa metodą. Udawanie głupiego też bywa skuteczną strategią. Co bardzo komplikuje naszą sytuację. Jeśli bowiem okaże się, że świat wcale nie jest głupi, a tylko udaje, to co wtedy?

Właśnie, co wtedy?

A co teraz?

Teraz musimy ustalić co to jest głupota. Bez tego ani rusz. Będziemy dreptać w miejscu i chodzić w kółko.

Skoro głupota jest przeciwieństwem mądrości, to znaczy, że głupota jest niemądrością.

Zaś mądrość jest niegłupotą.

Skoro tak, to ktoś nie głupi powinien być mądry, a ktoś nie mądry powinien być głupi.

Tak jednak nie jest. To, że ktoś nie jest głupi, wcale nie świadczy o tym, że ten ktoś jest mądry. Tak jak to, że ktoś nie jest mądry, wcale nie świadczy, że jest on głupi. Zdarza się przecież, i to wcale nie tak rzadko, że ktoś nie jest ani głupi, ani mądry. Zdarza się też, że ktoś jest i głupi i mądry. Zdarza się też, że ktoś mądry zrobi coś głupiego, zgłupieje na chwilę, albo po prostu w pewnym obszarze jest głupi. Bywa też, aczkolwiek rzadziej, że ktoś głupi postąpi mądrze, że na chwilę zmądrzeje, albo że w pewnym obszarze, lub pewnych obszarach jest mądry, lub przynajmniej niegłupi. Wszystko to świadczyłoby o tym, że głupota nie jest prostą niemądrością, tak jak mądrość nie jest prostą niegłupotą.

Dzieje się tak dlatego, iż głupota jest złożona. Jest czymś wielce złożonym. Składa się z wielu elementów – nie wiadomo ilu. Dlatego nie ma i nie może być prostej definicji głupoty, która tłumaczyłaby jasno, co to jest. Napisaliśmy czymś złożonym. Czymś - lecz czym? Czy to jest zjawisko? Stan? Rzecz? Proces? Jakaś przestrzeń? Jakiś czas? Wszystkiego po trochu?

To ostatnie pytanie wydaje się najbardziej sensowne. Jeśli wszystkim po trochu, to równie sensowne jest mówienie o mozaikowej strukturze głupoty. Co więcej, w każdym przypadku ta mozaika jest inna. Nie ma dwóch takich samych głupot, bo nie ma dwóch takich samych mozaik. To znaczy, teoretycznie jest to jak najbardziej możliwe, natomiast praktycznie ociera się o niemożliwość. Tak jak praktycznie niemożliwe jest znaleźć dwie osoby, które wiedziałyby dokładnie to samo i dokładnie tego samego nie wiedziały.

Chyba łatwiej byłoby zdefiniować mądrość. A nawet gdyby, to cóż by nam to dało? Skoro głupota nie jest prostą odwrotnością mądrości, ani jej zaprzeczeniem, to definicja mądrości niewiele nam pomoże. Na przykład wiedza. Wiedza może być składnikiem zarówno mądrości, jak i głupoty. Różnica jest taka, że mądrości wiedza wydaje się potrzebna, wręcz konieczna (trudno sobie wyobrazić człowieka mądrego, który nic nie wie, choć podobno ten najmądrzejszy tak właśnie twierdził, ale twierdził tak zaniepokojony małością swojej wiedzy w stosunku do ogromu swojej niewiedzy – głupi w ogóle się nad takimi bzdurami nie zastanawia), natomiast głupocie jest to obojętne. Zdarzają się tacy, co mają wielką wiedzę i nie wiedzą jak jej użyć, nie są więc mądrzejsi od byle głupca. Wcale nie jest więc tak, że głupota wiąże się tylko i wyłącznie z niewiedzą, podczas gdy mądrość tylko i wyłącznie z wiedzą.

Wiemy już zatem, że jednym ze składników głupoty jest wiedza. Nie niewiedza, lecz wiedza. Zwróćmy uwagę na to, że niewiedza jest niemożliwa. To znaczy niewiedza jest możliwa, oczywiście, że tak, ale ktoś lub coś co nie wie absolutnie nic, nie potrafi istnieć. Zatem, skoro nie istnieje ktoś lub coś co nie wie nic, to nie istnieje też, przynajmniej praktycznie, niewiedza. Żeby istnieć, trzeba posiadać jakąś minimalną ilość wiedzy, jakąś wiedzę niezerową.

Czy mogłaby to być wiedza ujemna? Otóż to! To jest dopiero pytanie!

Z całą pewnością istnieje wiedza tajemna, ale to nie to samo co wiedza ujemna. Wiedza tajemna to taka wiedza, którą powinni znać tylko wtajemniczeni, a którą znają wszyscy. Nas bardziej interesuje jednak podział na wiedzę teoretyczną i praktyczną, czy raczej werbalną (zwerbalizowaną) i niewerbalną. Na przykład: muzyk, który potrafi wspaniale grać, nie potrafi nic powiedzieć o tym, co i jak gra, bo nie zna nazw tonacji i dźwięków, może nie wie nawet co to jest tonacja. Zdarza się na odwrót: ktoś potrafi fantastycznie zanalizować cały utwór i nazwać najdrobniejszy element z którego się ten utwór składa, nie potrafi jednak nic zagrać. Który z nich wie więcej o muzyce? Lub inaczej: który z nich jest mądrzejszy? który z nich jest głupszy?

Czy umiejętność korzystania z wiedzy to to samo co umiejętność logicznego myślenia? Częściowo tak. Czyli częściowo nie. Do umiejętności korzystania z wiedzy zaliczymy wyszukiwanie w zgromadzonych w głowie informacjach tych właściwych, właśnie potrzebnych. Co trudno raczej zaliczyć do logiki, chociaż do logiki może się zbliżać – nasza wiedza nie zawsze musi być uporządkowana logicznie, chaos wcale nie jest gorszy od porządku, a jeśli jesteśmy do niego przyzwyczajeni, to może nawet być zdecydowanie lepszy. Logiczne myślenie to w dużym stopniu umiejętność prawidłowego łączenia przyczyn ze skutkami. Jeśli tę umiejętność posiądziemy, to będziemy umieli zadawać sensowne pytania i udzielać sensownych odpowiedzi. Będziemy też umieli obserwować i dostrzegać to, co powinniśmy dostrzec, a nie to, co byśmy chcieli... To jednak są już mniej istotne elementy, a raczej podelementy, a nimi nie będziemy się teraz zajmować. Może kiedyś, ale nie wiadomo kiedy.

Mało tych elementów.

Tak. Nie za wiele.

Lecz wydają się podstawowe. Bazowe. Fundamentalne. Na nich wznosi się to ponure gmaszysko głupoty.

A mimikra? Głupota bezbłędnie udająca mądrość?

A bezsensowność? Zajmowanie się tym, co nie ma najmniejszego sensu, co wydaje się nadzwyczaj sensowne, czemu oddaje się siły, czas, energię, a co w rzeczywistości nie ma wcale sensu. Przynajmniej w tym wąskim kontekście, bo w szerokim może ma. Głupie wyrazy mogą składać się na mądry tekst. A głupi tekst może składać się z mądrych wyrazów. Czy bezsensowne wyrazy mogą tworzyć sensowny tekst? Bo bezsensowny tekst jak najbardziej może składać się z sensownych wyrazów.

Coś jeszcze?

Cel?

Pal!

Ach! Konkluzja raczej niewesoła. Lecz także niesmutna. Bardzo trudno zdefiniować głupotę. Bardzo trudno nie znaczy wszakże, iż jest to niemożliwe. Bardzo trudno to po prostu bardzo trudno. Bardzo niełatwo. Taką przebogatą historię ma głupota. Tak jest wszechobecna. A tak mało o niej wiemy. I nie ma się co dziwić. Nieuchwytna jest jak jakiś eter. Grząska jak jakieś bagno. Nieokreślonego kształtu jak jakaś mgła. I tak by można mnożyć epitety i metafory nieomalże bez końca – nieomalże, bo końcem ich byłyby granice naszej wyobraźni.

Skoro jest głupota tak trudna do zdefiniowania, wręcz ocierająca się niedefiniowalność, to należy spróbować zdefiniować ją poprzez wskazanie. Nie byłoby w tym niczego niezwykłego. Wiele jest zjawisk, stanów i procesów, które równie uparcie co bezskutecznie próbujemy zdefiniować, zamknąć w jakiejś słownej formułce, co jest kolejnym przejawem naszej głupoty, choć wyrafinowanie owych formuł zdaje się przejawem głębokiej mądrości. Próby opisania tych zjawisk, stanów i procesów (na przykład komponowania muzyki) są równie bezsensowne co próby poderwania się do lotu biegnąc i machając rękami, nie zostaną jednak uznane za przejaw głupoty za jaki uznane zostanie bez wątpienia trzepotanie rękami. Nikt nie uczy się muzyki czytając o niej, lecz siada do instrumentu, ćwiczy i słucha jak inni grają. A inni mu pokazują: zagraj tak. I grają. On się przypatruje i przysłuchuje, po czym sam próbuje tak zagrać. Albo inaczej, jeśli mu się nie podobało jak tamci grali.

Wskazywanie będzie jednak trudne. To samo dla jednych jest głupotą, a dla drugich mądrością. Oto w radio słuchamy rozmowy z politykiem. Nieważna jest jego przynależność partyjna, ważne jest to, że jest znany, że mówi dużo i szybko, tak dużo i tak szybko, że zupełnie nie kontroluje tego co mówi. Co chwila zaprzecza sam sobie, zaczyna zdanie w innym czasie i trybie, niż je kończy, miesza wątki, przeskakuje z myśli na myśl zupełnie jakby w jego głowie pracował jakiś szalony zwrotniczy, którego największą pasją jest doprowadzanie do coraz to nowych kolizji i zderzeń. Chaos i bełkot. Im większy chaos i bełkot, tym lepiej. Po kilkunastu minutach rozmawiająca z nim redaktorka pasuje, poddaje się, już nawet nie powtarza uporczywie tego samego pytania próbując uzyskać jakąś odpowiedź, choćby w drobnej części dotyczącej poruszonego problemu. A polityk dalej bełkocze ze swadą jakiej świat nie widział i nie słyszał. Bzdura. Świat taką swadę i taki bełkot widzi i słyszy codziennie, stale i bez przerwy... Podsumujmy. Moglibyśmy nagrać wypowiedź tego polityka, potem ją wskazać i powiedzieć: oto głupia wypowiedź – tak właśnie wygląda wypowiedź głupia. Albo: na tym właśnie polega gadanie głupot. Moglibyśmy też wskazać na tegoż polityka i powiedzieć: oto głupi polityk. Lub jeszcze ogólniej: oto głupiec; oto człowiek miłujący głupotę. A jednak winniśmy temu głupcowi szacunek. Strategia jaką wybrał (raczej nie wybrał, albowiem wygląda na to, że wyboru nie miał żadnego) odniosła skutek. Więc nawet jeśli nie dokonał mądrego wyboru, bo nie miał w czym wybierać, to użył mądrej strategii. Wszak potyczkę ze swoim dręczycielem wygrał. Głupi bełkot okazał się mądrym bełkotem, strategią dostatecznie mądrą, by zwyciężyć w potyczce, a przynajmniej nie przegrać.

Głupota wcale nie jest taka głupia na jaką wygląda.

Głupota swoją mądrość ma.

DLACZEGO ŚWIAT JEST GŁUPI?

Pytanie bardzo interesujące, lecz czy mądre?

A czy ma sens przypisywanie pytaniom takich atrybutów? Pytanie to pytanie i niezależnie od tego jakie ono jest, należy na nie odpowiedzieć. Niektórzy zaprotestują. Żachną się. Na głupie pytania nie ma co odpowiadać. Niby dlaczego? Że odpowiedź zawsze będzie głupia? Nieprawda. Odpowiedź może być mądra. Jakość, charakter, poziom odpowiedzi nie zależy od pytania. Nawet na najgłupsze pytanie można odpowiedzieć mądrze. Nawet na najbardziej niedorzeczne pytanie da się odpowiedzieć sensownie i roztropnie. Tak jak na najbardziej sensowne pytanie można udzielić odpowiedzi będącej największą bzdurą.

Kiedyś, na lekcji biologii prowadzonej przez doświadczoną nauczycielkę, którą nie wiedzieć dlaczego uczniowie przezywali Plazma (określenie to nie odnosiło się do jej postury, bo choć pani była tęgawa, to jednak nie przesadnie i jej ciało nie rozlewało się na różne strony niczym nibynóżki – któż by zresztą ogarnął bezmiar uczniowskiej głupoty) zadane zostało takie właśnie precyzyjne, na wskroś sensowne pytanie: Czym połączone są półkule mózgowe? Odpowiedzieć na nie miała uczennica wyróżniająca się spośród innych uczennic niezwykle bujnymi, gęstymi włosami, żywym rumieńcem na bardzo ładnej, filuternie piegowatej twarzy, i nieco maślanymi oczami. Uczennica wstała cokolwiek niepewnie i poczęła rozpaczliwie toczyć tymi wielkimi oczami po klasie kurczowo trzymając się blatu ławki, jakby miała za chwilę runąć na podłogę rażona tajemniczą niemocą. Klasa jednak milczała trzymana w szachu przez czujną nauczycielkę. Milczeć dłużej już nie wypadało i w akcie nagłego olśnienia, które usunęło z pięknego czoła zmarszczkę zadumy, bohaterka naszej króciutkiej opowieści wypaliła: Jelitami. . . . . . A może tylko cichutko bąknęła? Nie, nie bąknęła. Siedziałem przecież kilka ławek za nią, a słyszałem tę odpowiedź bardzo dobrze.

Zanim więc udzielimy głupiej lub mądrej, sensownej lub bzdurnej, lub jakiejkolwiek innej odpowiedzi, należy dobrze zrozumieć pytanie. Pytanie czym połączone są półkule mózgowe nie zawierało w sobie niczego podchwytliwego (specjalnie), ani dwuznacznego (niespecjalnie). Pytanie dlaczego świat jest głupi tak oczywiste już nie jest. Przede wszystkim dlatego, że nieoczywiste, i lekko dwuznaczne, czyli nie w pełni jednoznaczne, jest słowo dlaczego. Dlaczego wskazuje bowiem zarówno na powód jak i na cel. Oczywiście, bardziej na powód, na przyczynę, niż na cel. Jednak w powodzie, i w przyczynie, jakiś cel się także zawiera. Gdybyśmy chcieli jednoznacznie zapytać o cel, wtedy zapytalibyśmy: Po co świat jest głupi? lub wprost W jakim celu świat jest głupi? Używając słowa dlaczego zdecydowanie przesuwamy ciężar naszego zainteresowania na przyczynę. Co sprawia, że świat jest głupi, jaki jest tego powód – to właśnie chcemy wiedzieć.

Zatrzymamy się na chwilę przy pytaniu o cel. Są to pytania z pozoru jednoznaczne, lecz z natury wieloznaczne, z pozoru proste i oczywiste – z natury zagmatwane, prowadzące do odpowiedzi bardziej zaciemniających niż rozjaśniających. Na przykład: Po co zapaliłeś lampę? Żeby było widno (i żebym mógł poczytać – to w domyśle). Proste, prawda? Nie ma wątpliwości co do celowości działania. Zaś w przypadku pytania Po co świeci słońce? wątpliwości są. I to duże. Bardzo duże. Nie po to przecież świeci słońce, żebym ja mógł sobie poczytać książkę. Nawet nie po to, żeby na ziemi było ciepło i mogły rosnąć rośliny. Słońce po prostu świeci i tyle. Świecenie słońca nie jest działaniem celowym. Jest natomiast przyczyną bardzo wielu rzeczy. Oczywiście większość ludzi (obawiam się nawet, że zdecydowana większość) będzie się upierać, że jednak słońce świeci po coś. Wszystko bowiem musi mieć jakiś cel. Bezcelowość jest dla nich niewyobrażalna. Jest jakąś otchłanią gorszą niż piekło. Brak celu utożsamiany jest ze śmiercią, z niebytem, z kompletnym, przerażającym bezsensem. Przecież wszystko co robią w życiu, robią po coś. Tak myślą. A raczej nie myślą, bo gdyby pomyśleli, gdyby uważniej przyglądnęli się temu co robią, okazałoby się, że mnóstwo rzeczy robią po nic... Zostawmy to jednak. Nie zajmujmy się celem, skoro pytanie na które mamy odpowiedzieć celu nie dotyczy.

Drugim słowem, które komplikuje pytanie jest słowo świat. Nie jest jasne o jaki i o który świat chodzi. Czy o świat w ogóle? Czy o jakiś szczególny świat? Jeśli chodziłoby o jakiś szczególny świat, na przykład ludzki, to wtedy przypisanie mu takiego atrybutu nie byłoby pozbawione sensu. Skoro człowiek może zachowywać się głupio, działać głupio, być głupi, to i to co tworzy swoim działaniem i zachowaniem może być głupie. Jeśli jednak chodziłoby o świat w znaczeniu całej naszej planety, lub choćby biosfery, sprawa nie jest już taka prosta. Niby wystarczy wyjrzeć przez okno – czy jednak aby na pewno wystarczy? No a jeśli słowo świat miałoby w tym pytaniu oznaczać wszechświat, to sprawa jest już całkiem skomplikowana. Niby wystarczy popatrzeć w rozgwieżdżone niebo – czy jednak aby na pewno wystarczy? (Nie wystarczy, na przykład, stwierdzić, że świecące bez celu słońce jest głupie, bo wtedy stwierdzilibyśmy, że brak celu jest głupotą, więc cel jest mądrością, podczas gdy wiele wskazuje na to, iż jest dokładnie odwrotnie.)

Dodatkową komplikacją jest nie do końca jasna sprawa (bo gdyby była jasna, to nie byłaby komplikacją) czy głupota może być częścią mądrości i odwrotnie. Czyli, na przykład: jeśli ludzki świat jest głupi i jeśli jest on częścią świata ziemskiego (oraz kosmosu), to czy ten ziemski świat (oraz kosmos) może być mądry zawierając w sobie ludzką głupotę? Czyli: czy ludzka głupota jest częścią mądrości wszechświata? W kontekście ogromu wszechświata głupi ludzki świat jest wielkością tak małą, że nieistotną, zaniedbywalną. Tak się wydaje, dopóki nie przypomnimy sobie, jak uciążliwe bywa ziarenko piasku w bucie. Dobrze też przypomnieć sobie, że kropla trucizny wpuszczona do oceanu nie wywoła żadnego efektu, lecz delfinowi krew może zepsuć... (To ciekawe, ale sytuacja odwrotna, czyli kropla ludzkiej mądrości w głupim wszechświecie, miałaby te same, wcale nie odwrotne, konsekwencje. Plusy i minusy byłyby zupełnie nieistotne.)

Znowu oddalamy się od naszego pytania. Nie dajmy się porywać tym zdradliwym prądom. Przyjmijmy, że świat (którykolwiek) jest jednak głupi i spróbujmy wreszcie odpowiedzieć na pytanie (nie zapominając wszakże o powyższych wątpliwościach).

Jak wiadomo każdy układ dąży do rozkładu. Utrzymanie układu wymaga energii. Zatem jest kosztowne. Układanie jest znacznie bardziej kosztowne, niż rozkładanie, ponieważ układanie wymaga znacznie więcej energii niż rozkładanie. Każdy to wie. Każdy to widzi. Każdy tego doświadczył. Nie ma co się nad tym rozwodzić, choć ciekawych niuansów byłoby zapewne wiele. Mądrość też jest rodzajem układu. Budowlą, którą trzeba budować stale, dbać o nią, tak jak o każdą budowlę. I dostarczać jej energii, żeby mogła funkcjonować. Inaczej się rozpadnie. Zdezintegruje, Zdegraduje. Zdekompletuje... Głupoty budować nie trzeba. Głupota jest ruiną. Albo stanem przed budowaniem. Przed układaniem. Oczywiście ruina też jest jakimś układem. Układem skrajnie nieuporządkowanym, o maksymalnej entropii. Utrzymanie ruiny nie wymaga energii (lub wymaga bardzo bardzo niewiele). Ruiną nie trzeba się zajmować. Zatem mądrość jest droga – głupota jest tania.

Jak już mówiliśmy w wykładzie o pochodzeniu głupoty głupi jesteśmy, mądrzy się stajemy. Znacznie łatwiej zgłupieć niż zmądrzeć. Koszty zgłupienia są też znacznie niższe, niż koszty zmądrzenia. To znaczy, mniej energii potrzeba żeby zgłupieć, niż żeby zmądrzeć.

Dlatego świat dąży raczej do głupoty niż do mądrości.

Znowu wracamy do problemu który świat: świat w ogóle czy jakiś szczególny świat będący niewielką (lub całkiem pokaźną) częścią ogólnego świata ...... A może jakiś świat równoległy? Może jednak są jakieś inne wymiary, w których są inne światy, na przykład światy odwrócone, lustrzane odbicia – wtedy entropia byłaby miarą wzrastania uporządkowania, układanie byłoby tańsze od rozkładania, mądrość bardziej opłacalna od głupoty....

Wyglądamy przez okno. Piękny, lekko mroźny, późnojesienny poranek. Lekko zamglone wąskie pasmo niskich gór nad ciemnym pasmem niższego lasu, a to wszystko w sieci czarnych, szarych i białych gałęzi ostro rysujących się na nieco pobladłym, zupełnie czystym nieba. I co z tego? Za kilka godzin zapadną głupie ciemności, a głupi mróz jeszcze bardziej zgłupieje.

Niejeden zapewne uzna, że pisanie o świecie, o jakimkolwiek świecie, że jest głupi (lub mądry), jest zwyczajną, czyli głupią, antropomorfizacją. Świata nie da się oceniać w kategoriach głupi/mądry. Świata w ogóle nie da się oceniać. Świata nie należy oceniać, albowiem ocenianie go mądre nie jest (co gorliwsi uważają, a nawet twierdzą z całą stanowczością, że ocenianie kogokolwiek i czegokolwiek jest więcej niż niemądre). Lecz uważanie antropomorfizacji za głupią także mądre nie jest. Nie antropomorfizowanie jest stawianiem siebie poza światem, jest wywyższaniem się groźnym i obłudnym – oto my i oto świat; my inni, nie z tego świata, i świat z nami niemający nic wspólnego. Jeśli tak miałoby być, to przypisywanie światu jakichkolwiek cech ludzkich byłoby głupotą. Tak jednak nie jest. Jeśli więc jesteśmy z tego świata, to mamy cechy tego świata, a jeśli mamy cechy tego świata, to ten świat ma nasze cechy… Miło, nawet jeśli niezbyt mądrze, jest pomyśleć, że nie jesteśmy w swej głupocie osamotnieni. Światu też jest zapewne miło. Niedaleko pada jabłko od jabłoni. My, nieodrodne dzieci głupiego świata, także jesteśmy głupi. To nawet więcej niż miłe usprawiedliwienie. Niepokoi tylko świadomość faktu, że głupie dzieci niekoniecznie muszą mieć głupich rodziców. I na odwrót. Tak. To rzeczywiście powód do niepokoju.

CZY LIBERLANDIA JEST GŁUPIA, A JEŚLI TAK TO DLACZEGO?

Skoro świat jest głupi, a przynajmniej dąży do głupoty, to jak się ma Liberlandia? Czy też jest głupia? Czy dąży do głupoty? Czy może jest wysepką mądrości na oceanie głupoty świata?

(A co to takiego ta Liberlandia? Liberlandia to państwo o ustroju hipertekstowym. Liberlandia zbudowana jest z liter i choć jest krainą wolnych książek (lub wolną krainą książek, lecz nie książką o wolnej krainie), na co wskazuje jej nazwa, jest dyktaturą liberalno-literalną autora. To właśnie w Liberlandii został założony Uniwersytet Ekstremalny, na którym powołano do życia i śmierci wydział głupoty. Liberlandia jest projektem otwartym, czyli ma się rozwijać – właściwsze byłoby napisać ma się zmieniać, bowiem niedawno przeprowadzona reforma polegała na zwinięciu niektórych obszarów. Równie dobry byłby jakiś inny przykład, ale skoro ten jest równie dobry jak inne, to niech sobie będzie.)

Cały układ wygląda na bardzo stabilny. Dobrze zorganizowany. Bardzo uporządkowany. Każdy ekran starannie zakomponowany, każdy element przemyślany. Lecz tych starannie zakomponowanych ekranów, tych dokładnie przemyślanych elementów jest coraz więcej. Przybywają co prawda powoli, lecz przybywają. Ich liczba rośnie. Rośnie też liczba połączeń między nimi. Sieć, którą tworzą staje się coraz bardziej skomplikowana, coraz bardziej pogmatwana, coraz łatwiej się w niej zgubić. Dzieje się to, co z miastem. W małym mieście znacznie trudniej się zgubić niż w wielkim. Czy to znaczy, że poziom nieuporządkowania jest większy w wielkim mieście niż w małym? Bynajmniej nie. Mały, kieszonkowy słownik jest tak samo uporządkowany jak wielki słownik, który nie zmieści się do największej nawet kieszeni, a nawet gdyby się do niej zmieścił, to niechybnie spowodowałby swoim ciężarem jej oberwanie. Wielka Liberlandia nie jest mniej uporządkowana niż mała – poziom jej uporządkowania jest ciągle taki sam, a mimo to sprawia wrażenie coraz większego chaosu, tak jak wielki słownik wydaje się bardziej skomplikowany, gdyż z powodu większej ilości haseł, przykładów i tłumaczeń znacznie trudniej jest znaleźć słowo, które szukamy; w małym słowniku, może w ogóle by go nie było, lecz dzięki mniejszej ilość słów i tak szybciej byśmy go nie znaleźli, niż w wielkim znaleźli.

A zatem, poziom uporządkowania świadczyłby o mądrości Liberlandii. Co więcej, świadczyłaby o tym energia zużyta na stworzenie i utrzymanie takiego uporządkowanego układu. Lecz oto dzieje się coś interesującego: im większy układ, im rozleglejszy, tym więcej potrzebuje energii, żeby utrzymać się na tym samym poziomie uporządkowania, a jednak staje się coraz bardziej chaotyczny, mimo takiego samego poziomu uporządkowania. Czy to znaczyłoby, że Liberlandia im większa, tym powinna być bardziej uporządkowana? A jeśli bardziej uporządkowana już być nie może? Co wtedy? Nieuchronne głupienie? Niemożliwe do zahamowania staczanie się w otchłań niemądrości? Czy tak właśnie czy może inaczej to się odbywa? Kiedy coś jest za duże, musi się rozpaść, musi się zdezintegrować... Czy wszystko musi rosnąć? Czy wszystko dąży do tego, by być coraz większe? Zdecydowana większość małych miast nie staje się większa. Wiele z nich nawet się kurczy. A kiedy się kurczą, kiedy maleje liczba domów, ulic i placów, czy wtedy stają się bardziej uporządkowane? Nie, choć zapewne jeszcze łatwiej się w nich poruszać. Aż w końcu znikną i nie będzie się można w nich poruszać wcale. W nich. Lecz dalej można będzie się poruszać w przestrzeni, którą zajmowały, a która teraz stała się wolna.

Bardzo to skomplikowane i bynajmniej nie przybliża nas do odpowiedzi na zadane pytanie.

Nie jest przecież tak, że wszystko co uporządkowane jest od razu mądre, a wszystko co pogrążone w chaosie jest od razu głupie. Wiadomo przecież, że porządek może być w istocie bardziej chaotyczny niż chaos, czyli pozorny, podobnie jak chaos może być bardziej uporządkowany niż porządek, czyli pozorny. Co więcej, głupota lubi się kamuflować, wtedy przybiera formę bardzo uporządkowaną, której wygenerowanie i utrzymanie wymaga znacznych nakładów energii. Mądrość zaś może udawać głupotę – specjalne generowanie bełkotu wcale nie jest łatwe, ba! jest dużo trudniejsze niż bełkot naturalny i wymaga niekiedy ogromnych nakładów pracy.

Teraz wszystko jest jeszcze bardziej skomplikowane, a my i tak nie wiemy co odpowiedzieć. Pewne wydaje się jedynie to, że Liberlandia kiedyś się zdegeneruje, co niekoniecznie musi być jednoznaczne ze zgłupieniem, niemniej jakąś część degeneracji może, choć nie musi, stanowić zgłupienie. Lecz nawet jeśli tak jest i inaczej być nie może, to ciągle nie wiemy czy będzie się degenerować mądrość czy głupota. Czy Liberlandia będzie nieuchronnie zmierzać od mądrości do głupoty, czy od głupoty do jeszcze większej głupoty. Wszelkie stany pośrednie też należałoby uwzględnić.

Skoro nie wiemy, czy Liberlandia jest głupia czy nie jest, nie możemy odpowiedzieć na druga część pytania: dlaczego jest (lub nie jest) głupia.

Moglibyśmy spróbować odpowiedzieć na pytanie dlaczego tego nie wiemy? I to jest niezmiernie interesujące pytanie. Tym bardziej, że można je uatrakcyjnić poprzez uogólnienie. Jak to się dzieje, że tak trudno ocenić nam czy to co robimy jest głupie czy mądre? Dlaczego nie wiemy czy jesteśmy mądrzy czy głupi?

(NIE)BANALNOŚĆ GŁUPOTY

Głupotę uważa się za niebanalną, ponieważ nie ma żadnych ograniczeń. Głupota jest nieograniczona, a nieograniczoność sprzyja szaleństwom.

Mądrość uważa się za banalną, ponieważ musi liczyć się z ograniczeniami, choćby logiki czy praw przyrody. Mądrość jest ograniczona, a ograniczoność sprzyja szaleństwu.

Perspektywa niebanalności podnosi niebywale atrakcyjność głupoty. Dlatego głupota przyciąga tak wielu.

Perspektywa banalności niebywale obniża atrakcyjność mądrości. Dlatego mądrość tak wielu odpycha.

Banalność ma wiele różnych cech. Nie wszystkie są złe. Niektóre są całkiem dobre.

Dobrych jest mniej niż złych, więc w sumie banalność uważa się raczej za złą niż dobrą.

Banalność nie zachwyca. Nie przeraża. Nie roznieca skrajnych uczuć. Nie prowokuje do skrajnych opinii.

Banalność jest więc nijaka, a przez to nudna, bowiem tak zwana banalna prawda głosi, że to co nijakie jest nudne.

Banalność nie rzuca się w oczy, choć napisać o niej, że jest niezauważalna byłoby przesadą. Zapewne banalność chciałaby być niezauważalna, gdyż wtedy nie musiałaby się siebie wstydzić, ale tak dobrze nie jest. Banalności jest całkiem sporo, za dużo, żeby się ukryć, ale wystarczająco dużo, by wtopić się w tło... (W jakie tło? Co mogłoby być i co jest tłem dla banalności? Bardzo niebanalne pytanie. Tak jak to: co jest tłem dla tła?)

Banalność bywa też fascynująca. Nie tylko jako zjawisko. Każde zjawisko jest fascynujące nie tylko dla badacza zajmującego się właśnie nim. Jest fascynujące samo w sobie. Fascynujące jest zjawianie się zjawiska.

Banalność oparta jest na powtarzalności i przewidywalności. Dlatego daje poczucie stabilności i bezpieczeństwa. To jest właśnie to, co jest w banalności dobre. Banalnie fascynujące czynności i ich fascynująco banalne skutki.

Nie ma co się rozpisywać o banalności. Wszyscy przecież wiedzą o co chodzi. Każdy przecież chciałby być niebanalny. Każdy uważa się, jawnie lub skrycie, za nieanalnego. Wiadomo jednak, że jest inaczej. Każdy chciałby być inny od reszty i jednocześnie w niczym się od tej reszty nie różnić.

Czy niebanalność głupoty jest równoznaczna z banalnością mądrości?

Jeśli głupota jest przeciwieństwem mądrości, to wszystkie atrybuty głupoty powinny być odwrotnością atrybutów mądrości, czyż nie tak? Czy to jest tak banalnie proste, czy jednak nieco niebanalnie pogmatwane? Odpowiedź na to banalnie proste pytanie jest banalnie prosta: jest to nieco niebanalnie pogmatwane.

Zdobywanie mądrości jest żmudne. Ćwiczenie umysłu jest żmudne, jak żmudne jest ćwiczenie ciała. Jeśli ćwiczymy rzetelnie, to możemy się spodziewać pewnych rezultatów. Pojawienie się rezultatów jest przewidywalne, choć same rezultaty już nie. Spodziewane są też niespodziewane odkrycia. Spodziewany i przewidywalny jest też brak spodziewanych i niespodziewanych rezultatów i odkryć. I to jest bardzo banalne. Po prostu tak się zdarza, tak się dzieje. Niebanalne bywają rezultaty (pamiętajmy, że brak rezultatu też jest rezultatem). Nie znamy przecież wyniku równania zaczynając jego rozwiązywanie. Gdybyśmy go znali, to byśmy go nie rozwiązywali. A to znaczy, że banalność mądrości jest całkiem niebanalna.

Głupota jest nieprzewidywalna. Głupota zaskakuje. Nie powala się nudzić. Wzbudza emocje. Nie wymaga żmudnych ćwiczeń. Jest spontaniczna, a spontaniczność jest zwykle bardzo ceniona, szczególnie ta udawana.

Głupota jest błyskotliwa. I błyszcząca. Potrafi oczarować. Zawrócić w głowie. Olśnić. Oślepić.

I tak dalej. Nie ma co wymieniać. Nie ma co z wykładu robić wykazu.

Zaskakujące jest natomiast to, że rezultaty głupich działań są zupełnie przewidywalne. Więcej: są wiadome zawczasu.

Głupota w swej niebanalności jest bardzo banalna. Jej nieprzewidywalność jest przewidywalna. Jej szaleństwa są nudne, bowiem zdumiewająco podobne do siebie, choć wszystkim się wydaje, że ich oryginalność jest niezaprzeczalna, a schematyzm zupełnie niezauważalny. Rozpiętość skrajności między którymi porusza się głupota jest zadziwiająco mała.

Niebanalność głupoty jest pozorna.

Czy to znaczy, że banalność mądrości jest niepozorna? Nie. To znaczy, że banalność mądrości też jest pozorna.

Gdyby głupota była niebanalna, czy wtedy to, co niebanalne również byłoby głupie?

Gdyby mądrość była banalna, czy wtedy to, co banalne byłoby mądre?

To wcale niebanalne pytania.

Pamiętajmy, że jedną z cech banalności jest powszechność, a nawet wszechobecność. Zaś jedną z cech niebanalności jest niepowszechność, czyli rzadkość. Co zdecydowanie kłóci się z faktem powszechności głupoty i niepowszechności mądrości.

Wbrew wszelkim pozorom to jednak mądrość jest niebanalna.

Chcesz być niebanalny? Bądź mądry.

Lecz uważaj. To niebezpieczne.

Bezpiecznie jest być głupim. Znacznie bezpieczniej. Banalnie niebanalnym w swojej głupocie.

Przeczytałem niedawno książkę napisaną prawie dwieście lat temu. To jedna z początkowych części ogromnego cyklu mającego w zamyśle autora opisać całe społeczeństwo tamtej epoki i tamtego kraju (zapewne inne kraje wymagałyby nieco innego opisu, aczkolwiek różnice dotyczyłyby spraw raczej powierzchownych). Nie wiem czy zapoznam się z całym tym dziełem. Nie wiem czy by mi życia starczyło. Tym bardziej, że nie jest to jedyne tego rodzaju dzieło. Nie on jeden zapragnął opisać wszystko. Zadanie nieco sobie ułatwił sprowadzając opis wszystkiego do opisu świata ludzkiego, który przecież stanowi ledwie ułamek świata ziemskiego, który to świat jest drobną częścią wszechświata… Lecz nie o tym teraz, choć problem ten nie jest aż tak odległy od naszych rozważań jak mogłoby się wydawać. Ta książka miesza w sobie realizm z fantastyką. Nie ma w tym nic zdrożnego, wszak fantazjowanie jest nieodłączną, i jakże ważną, częścią świata ludzkiego niezależnie od kraju i epoki. Historia to dosyć prosta, chciałoby się rzec, banalna, niejako archetypiczna, bo powtarzająca się w rozmaitych wariantach w innych książkach, baśniach i opowieściach napisanych w najrozmaitszych czasach, także w przyszłości. Nie zatrze tej banalności wirtuozeria pisarza – ta bowiem zdaje się nieco zbyt panoszyć, a może to po prostu nie pasuje do dzisiejszych przyzwyczajeń. Nie o styl tu jednak chodzi. Ani nawet o fabułę. Ani o charakterystykę postaci. Ani o analizę stosunków społecznych i ludzkiej psychiki. O coś zupełnie innego tu chodzi. O pewien drobiazg z pozoru nieistotny. Oto pewien młody człowiek, świetnie wykształcony, gotowy nawet poświęcić się w całości nauce (trzy lata z dwudziestu kilku traci na napisanie wielkiego dzieła filozoficznego pod tytułem „Teoria woli”), lecz pogrążony całkowicie w banalnie głupich i zupełnie nieoryginalnych szaleństwach młodości, wchodzi niespodziewanie w posiadanie pewnego magicznego talizmanu. Jest nim kawałek świetnie wyprawionej skóry zwanej szagrynem, z wykaligrafowanym nań zdaniem, w którym stwierdza się, że ten kto przyjmie przedstawione tu warunki, zyska moc spełniania wszystkich swoich pragnień. Każde spełnione pragnienie spowoduje jednak, że skóra skurczy się, a wraz z nią skróci się życie posiadacza. Zatem klasyczny, typowy, banalny cyrograf. Oczywiście młodzieniec kpi sobie z przestróg diabelskiego antykwariusza i zabiera skórę. Jednak ku jego wielkiemu zdumieniu skóra spełnia jego pierwsze głośno wypowiedziane pragnienie. Nie trudno się domyślić, że chodzi o pieniądze. Nie trudno tym bardziej, że nasz bohater popadł w nędzę i nawet chciał się rzucić z mostu do rzeki straciwszy ostatniego talara w jaskini hazardu. Teraz, w jednej chwili staje się bajecznie bogaty. Banalnie bogaty. Poznawszy straszliwą moc skóry, a przy okazji przekleństwo własnego losu, zamyka się we własnym pałacu i wyzbywa wszelkich pragnień. To bardzo interesujący motyw. Wydawałoby się, że niebanalny. Okaże się, że niebanalnie głupi. Żeby niczego nie chcieć, ustala precyzyjny rozkład zajęć dla całej służby, by wszyscy dokładnie wiedzieli co mają robić i o nic nie pytali, wtedy on nie musiałby wydawać żadnych poleceń, które miałyby najdrobniejsze choćby znamiona pragnień (na przykład dzisiaj na obiad chciałbym zupę rakową). I tu dochodzimy do sedna. Od człowieka, który trzy lata strawił na pisaniu ogromnego traktatu, należałoby oczekiwać większej roztropności – chyba że uznamy przyjęcie takiej postawy za praktyczną stronę zmagań z konceptem woli, za jej ćwiczenie. Niemniej ktoś o tak wygimnastykowanym umyśle powinien raczej zaszachować skórę i zwrócić się do niej z taką oto prośbą, wiedząc już, że jej wielkość i długość jego życia zostały ze sobą nierozerwalnie powiązane: „Droga skóra, pragnę, byś nigdy się nie kurczyła”. To byłoby zachowanie znacznie bardziej niebanalne. Niebanalnie mądre. Byłoby też bardziej eleganckie, niż banalne żądanie „spraw, abym był nieśmiertelny”.

No cóż. Znowu zwyciężyła banalność i głupota. Nasz bohater jeszcze raz rzuca się w wir miłości, tym razem odwzajemnionej, która bynajmniej go nie ratuje, lecz pogrąża, jako że pragnienia mnożą się i mnożą. Zaczadzony umysł nie odzyskuje już zdolności do jasnego myślenia. Zresztą nie wiadomo, czy ją kiedykolwiek posiadał.

Koniec opowieści jest banalny i przewidywalny – inny byłby czystą fantastyką nie mającą nic wspólnego z alegorią, symbolicznością czy groteską. Nie należy jednak winić za to autora. On przecież chciał tylko opisać świat takim jakim jest.

TYPOLOGIA GŁUPOTY

Głupi jak but.

Tak się mówi tutaj. Gdzie indziej mówi się inaczej. Na pewnej wyspie mówi się gruby jak dwie krótkie deski co jest jeszcze bardziej bezsensowne, a wręcz uwłaczające. To uwłaczanie jest rezultatem nieprecyzyjności języka, bardzo powszechnej, bardzo głupio-mądrej. Otóż, na tej wyspie ludzie używają tego samego słowa do określenia dwóch zupełnie różnych cech, jakby grubość i gęstość były tym samym, a przecież nie są. Jeśli mają na myśli to, że gęsty w odniesieniu do umysłu będzie znaczyło ociężałość, powolność, brak polotu, to wtedy należałoby to wyrażenie tłumaczyć jako gęsty jak dwie krótkie deski. Co byłoby zupełnie bezsensowne, mimo tego, że każde drewno jakąś gęstość ma i każde inną, co umożliwiałoby dokonywanie porównań, wszak deski dębowe to co innego niż deski sosnowe. Zastanowić należałoby się jednak dlaczego deski, a nie kamienie? Albo nie kawał żelaza? Lecz to problem nietutejszy, aczkolwiek bardzo podobny. Dlaczego bowiem but? Dlaczego nie garnek, jak to mawiają w krainie za kilkoma górami i kilkoma lasami, lecz nie za morzem? Garnek daje przecież ogromne pole do popisu zważywszy ich różnorodność jeśli chodzi o wielkość, przeznaczenie, materiał, te wszystkie rondle, kociołki, brytfanki, kubki, a nawet patelnie…

Dlaczego jednak but? I dlaczego tu, a nie tam?

To, że z lewej nogi, to rzecz prosta. Dla prawonożnych. Bo prawa noga mądrzejsza jest od lewej. Zręczniejsza. Sprytniejsza. A jeśli zręczność, spryt, sprawność leżą po stronie mądrości, to i prawa noga zasługuje na miano mądrej. Na całą teorię głoszącą wyższość prawej strony nad lewą cieniem kładzie się serce umieszczone po lewej. Lecz o tym łatwo się zapomina i do tego nie wraca, zupełnie jakby serca nie było, lub w tej przepychance ono wcale nie brało udziału, podobnie jak i inne narządy. Równie chętnie nie pamięta się o dwóch mózgowych półkulach, nie przykładając wagi do tego co siedzi w jednej, a co w drugiej. Aby więc nie zagubić się w labiryntach antropologii, nie wchodźmy w nie i stojąc przed bramą do nich prowadzącą złóżmy oświadczenie, w którym jasno i bez żadnych dwuznaczności stwierdzimy, że dla osób lewonożnych głupi jest but z prawej nogi. Otwarte pozostawiamy następujące pytanie: czy to znaczy, że but z drugiej nogi jest mądry?

Pozostawienie tego pytania bez odpowiedzi nie wróży dobrze pytaniom zadanym wcześniej. Dlaczego bowiem akurat but miałby być głupi? Ubranie jako takie wcale nie jest głupie. Spełnia bardzo konkretne zadania. Być może za głupie należałoby uznać pozbycie się sierści, piór lub kolorowych, mieniących się łusek. Niewątpliwie głupie są pewne formy ubrań, a więc także i butów, lecz but jako taki, but sam w sobie głupi raczej nie jest. Jeśli już jakiś element ludzkiej garderoby zasługiwałby na miano głupiego, to bezsprzecznie byłby to krawat, który wydaje się o wiele bardziej niepotrzebny niż wyrostek robaczkowy, chyba że męczarnie związane z dobieraniem i wiązaniem krawatu uznamy za istotne i ewolucyjnie uzasadnione ćwiczenie intelektu.

Równie zasadne jest pytanie dlaczego akurat garnek, a nie talerz, widelec, obcęgi lub łopata? W czym miałaby się głupota tego przedmiotu objawiać? Tym bardziej tam, w kraju za kilkoma górami i kilkoma lasami, gdzie gotowanie jest sztuką nad wyraz wyrafinowaną? Czy ma to zwrócić naszą przymuloną uwagę na fakt jakże głupiego odstępstwa od naturalnych sposobów pożywiania się? To jest jakiś trop, nie wiadomo czy nie prowadzący na krawędź przepaści, ale jest. Podobny do tego, który każe zakładanie butów uznawać za głupotę przez ludność w ogromnej większość chodzącą boso… Czyż to nie wspaniałe tematy godne prac doktorskich?

Niech zatem będzie, że but jest głupi. Przyglądnijmy się butom, a przyglądniemy się głupocie.

Półbut.

Dziwak nad dziwakami. Niby cały a jednak pół. Połowa, która jest całością. Zaiste, najniezwyklejsza połowa ze wszystkich połów. Dowód absolutny i nijak niepodważalny, że nie zawsze połowy są dwie i są równe. Oto bowiem istnieje połowa, która jest jedna, a jeśli jedna, to nie może być równa drugiej, której nie ma.

Jak widać półbut wcale nie jest półgłupi, w co wielu chciałoby wierzyć, a nawet uznać za dogmat.

Trep.

Trep jest kategorią dosyć abstrakcyjną, choć kryje się za nią byt nader konkretny mający kawałek drewna za podeszwę i kawałek skóry za wierzch. Co prawda nie każdy but zasługuje na miano trepa, nawet kiedy jest już rozdeptany, rozkłapany, dziurawy, sztywny jak blacha i jak blacha zardzewiały, dobrze gdy ubłocony, wsuwany, pozbawiony pięty, udatnie szurający, trudno jednak byłoby wskazać te cechy, które czynią z buta trep. Toporność wykonania? Odrażające proporcje? Złe materiały? Ciężkość? Grubość i prymitywność? To wszystko co sprawia, że mówimy z pogardą, niesmakiem, nawet pewnym obrzydzeniem ale buciory i jeszcze coś więcej. Pewne jest to, że nie ma głupszego buta od trepa i że nie należy go mylić z trepkiem, bo trepki to coś zupełnie innego i wbrew lingwistycznym pozorom nie są trepami, które nabrały trochę ogłady. Takimi są bowiem chodaki, które nabytym wyrafinowaniem próbują tuszować swoje pochodzenie i to im się nawet udaje. Czego nie da się powiedzieć o dzisiejszej, (po)nowoczesnej wersji trepa – kawał plastiku niewątpliwie jest znacznie głupszy niż kawał drewna.

Sandał.

Lecz jaki? Bowiem sandałów mnogość, sandałów obfitość tak wielka, że nie starczyłoby miejsca i czasu, by wszystkie typy, podtypy, odmiany i pododmiany opisać. Nie to jednak jest sednem sprawy. Jak również fundamentalne zagadnienie proporcji powierzchni zakrytej do odkrytej. Tu chodzi bowiem o to, że nie taki znowu głupi sandał głupieje ponoć całkowicie i ze szczętem w towarzystwie skarpetki. Słowo ponoć lub podobno jest w tej sprawie kluczowe, gdyż stanowi jedyny dowód owego strasznego i przerażającego zgłupienia. Znawcy przedmiotu nie potrafią bowiem podać żadnego innego wytłumaczenia niezależnie od tego w jakich butach chodzą.

Kalosz.

Oczywiście sędzia. W chyba najgłupszej grze świata. Aczkolwiek but nakładany na inny but, by go chronić od błota i wody powinien się cieszyć większym uznaniem. Kalosz – dobry but. A dobroć, choć przecież niby ceniona tak wysoko, uważana jest po cichu za oznakę słabości, a czymże jest słabość jak nie oznaką głupoty? Czymże zatem jest dobroć?

Korki.

Głupie buty do głupiej gry. Nic się w nich nie da robić innego, jak tylko grać w tę głupią grę.

Tenisówki.

Wcale nie takie głupie buty do nie takiej znowu mądrej gry, choć bez wątpienia całkiem eleganckiej, czego o butach powiedzieć nie można, uchodzą bowiem za zupełnie nieeleganckie. Wcale nie takie głupie, bo całkiem przydatne do wielu innych gier i wielu zajęć nie będących grami.

But żołnierski.

Bucior. Brzmi znacznie lepiej. Adekwatniej do brutalnej siły. Wbrew pozorom (na które składają się głównie aspekty wizualne) całkiem sprytny, bowiem wielozadaniowy, a wielozadaniowość łatwa nie jest. Wojna jest jednak z całą pewnością najgłupszą grą na świecie – nie ma tu miejsca na jakieś jedna z albo chyba. Grą, która chytrze udaje, że nie jest grą i każe odnosić się do siebie z niesłychaną powagą, zaś prowadzących ją idiotów uważać za bohaterów. Nic sobie nie robi z powszechnego niby potępienia wiedząc, że i tak większość wzdycha do niej i o niej marzy w cichości ducha, nawet w podświadomości.

Kolce.

Równie głupie jak korki. Jednak używane do jednej z najmądrzejszych rzeczy – do biegania. Uciekania i gonienia. Niestety, zupełnie ogłupionego ideą ścigania się.

Oficerki.

Niby buty żołnierskie inaczej. Już nie buciory, lecz nieomal buciki. Ten olśniewający glanc sięgającej kolana cholewy co ma podkreślić piękno wojny, oczarować i uwieść, lecz jest niczym innym, jak lśnieniem hełmu, w który zakuto rycerski łeb.

Kozak.

Cywilna odmiana oficerka. Zatem znacznie mądrzejsza, z czym zapewne wielu się nie zgodzi.

Gumowiec. Gumofilc.

Jak dwaj bracia. Podobni do siebie, jak to bracia, lecz jakże różni. Jeden smuklejszy, delikatniejszej budowy, jakby nieco wyrafinowany, a przede wszystkim zmienny, lubujący się w jaskrawych kolorach i nie wahający się w nich pokazać, czasami nawet gotowy uciec we wzorzystość, która daje podstawy, by zarzucić mu zniewieścienie… Drugi toporny, jakby zawsze za duży, zawsze szaro-szary, czarno-szary, ciemnoszaro-szary, niezmienny i niezmieniający się, istniejący tylko w jednej odmianie, wyzbyty wszelkiej delikatności, wzorzec chamstwa, ordynus przeznaczony do ciężkiego, niezgrabnego, pozbawionego jakiejkolwiek finezji łażenia po gównie, łajnie i błocie, podczas gdy jego brat baraszkuje i chlapie się w kałużach… Obaj praktyczni do bólu, a przecież wiadomo, że głupota nie boli.

Mokasyn.

Miękki but do miękkiego chodzenia, najlepiej tak miękkiego, że aż nie zostawiającego śladów. But bezgłośny. Do tropienia i śledzenia. Czyli bardzo interesujący wynalazek. Jakby przebłysk mądrości mający naprawić bezmyślne przekształcenie łapy w stopę.

Lakierki.

W liczbie pojedynczej lakierek. Brzmi jakoś dziwnie, zabawnie, jakby lakierki zawsze musiały być w parze (podobnie jak korki, kolce i oficerki), jakby rozdzielone traciły sens istnienia. A jaki jest sens ich istnienia? Błyszczeć! Ach, błyszczeć! Lśnić! . . . . Rozbłysnąć na chwilę niczym świętojański robaczek?

Szpilka

But nie do chodzenia. But, który nie jest butem. Instrument (?), narzędzie (?) do zadawania szyku. Dlatego mimo wszystko używane do chodzenia. Czy raczej do stawiania kroków, do zrobienia kilku kroków. Na pewno nie w stronę mądrości. Tym bardziej, że droga do niej długa i wyboista.

Traktory.

Kiedyś były, kiedy chodziłem do szkoły, a kraj rósł w siłę i ludzie żyli dostatniej (w myśl hasła powszechnie wtedy kolportowanego, którego teraz chodzący do szkoły nie znają). Teraz ich nie ma. Uniwersalne buty wycieczkowe do łażenia po każdym podłożu z wyjątkiem miękkich dywanów, niekoniecznie perskich, i świeżo wyfroterowanego parkietu. Zwykłe trzewiki, proste, nawet prostackie z niezwykłą podeszwą, bo swą rzeźbą przypominającą oponę traktora, rolniczego ciągnika. I cóż to takiego głupiego miałoby być w tym bucie? Że pochodził z epoki, w której rządziła głupota? W każdej epoce rządzi głupota.

Pantofel.

Kategoria niekonkretna. Wiele butów może być pantoflem. Raczej powinny być to buty lekkie, budowy i konstrukcji subtelnej i delikatnej, by tym dotkliwiej odczuć siłę ich okrutnego nacisku. Marne to pocieszenie, że ludzie w pantoflach są równie głupi, jak ludzie pod nimi.

Baletka.

Znacznie sensowniejsze byłoby przekształcenie dużego palca, zwanego niepotocznie i mało pieszczotliwie paluchem, w kopyto, czy też raczej w kopytko. Umożliwiałoby to poruszanie się z gracją konia, prawdziwą i naturalną. Chciałoby się jeszcze dopisać mądrą, lecz pozostawmy to w domyśle.

Kapeć. Łapeć. Papuć. Bambosz…

I jeszcze ta najgłupsza z najgłupszych nazw: wsuwka męska. Chociaż logika podsuwałaby wariant w rodzaju męskim, czyli wsuwek. Logika? Tu?

Czółenko.

Powinien to być but do pływania. A nie jest. To przynajmniej do chodzenia po wodzie. A też nie jest. Albo chociaż do tkania, jeśli tkanie ma cokolwiek wspólnego z chodzeniem, są przecież rzeczy, o których nie śniło się nie tylko filozofom. Czym więc jest?

Koturn.

Czy but na koturnie jest głupszy od buta na niskiej, zwykłej podeszwie? Powinien być. Wszak wywyższanie się nie jest uważane za cnotę. Poniżanie się też nie jest cnotą. Podobno cnotą jest zachowywanie umiaru.

Właściwie nie powinniśmy tu rozważać problemu koturnów. Podeszwa to tylko część buta, być może najważniejsza, lecz tylko część. Chyba że uznamy ją za najgłupszą część buta właśnie z racji jej najważniejszości.

Klapek.

Prawie niebut. Bo to tylko podeszwa przyczepiona paskiem do stopy. Nawet jeśli jest wykonana z drewna i ma pod spodem dwa wysokie klocki jak geta.

But narciarski.

W pewnym sensie przeciwieństwo klapka. W głębokim sensie jeśli skonfrontujemy ze sobą prostotę klapka i jego wielofunkcyjność ze skrajnym skomplikowaniem buta nadającego się jedynie do zjeżdżania na nartach. I co tu robić po zdjęciu nart? Siąść i zdjąć buty.

Śniegowiec.

To tylko grubszy, bardzo gruby gumowiec. Ocieplony. Jakby napompowany. Miękki. Taki delikatniejszy gumofilc. Najlepiej nadający się do chodzenia po sypkim, lśniącym śniegu. Czyli za chwilę nie będzie się nadawać do niczego. Będzie więc czystą, jak ten sypki, lśniący śnieg, głupotą.

Cholewka.

Czy to nie zadziwiające, że istnieją buty będące samą podeszwą, a nie ma butów będących samą cholewką? Takie buty mogły by śmiało ubiegać się o miano najgłupszych.

Trzewik.

Archetyp buta. Kwintesencja buta. But w całej okazałości. But jako taki. Istota buta. Nic dodać, nic ująć.

Wystarczy. Nie należy mnożyć bytów bez potrzeby. I tak się same mnożą. Na koniec bosa noga. Zgodnie z logiką, jeśli but jest głupi, to niebut jest niegłupi. Jeśli niegłupi to mądry, to i niebut jest mądry. Teraz należy ustalić czym jest niebut. Logika podpowiada, że niebutem jest bosa stopa, a raczej bosość. Logika logiką, a życie życiem. Zadziwiająca jest liczba bosych głupców.

JAK MIERZYĆ GŁUPOTĘ

Pan Bóg ma głupich w opiece. Usłyszawszy to, Iksiński, pan w średnim wieku, dość dobrze sytuowany, postanowił sprawdzić czy rzeczywiście tak jest. Wszedł na pierwsze piętro i wyskoczył przez okno na ulicę. Złamał sobie nogę i ogólnie się potłukł. Uszczęśliwiony westchnął: Nie jest ze mną tak źle.

Dowcip ten, z bardzo długą brodą, opowiadano w różnych wariantach narodowościowych, co zupełnie nie ma znaczenia. Głupota nie ma narodowości, chociaż oczywiście narody uważają co innego – każdy naród uważa siebie za mądry, a każdy inny za głupi. Żaden naród nie uważa pojęcia narodowości za przejaw głupoty czym dobitnie potwierdza swą własną głupotę i nie musi już wchodzić na pierwsze piętro i wyskakiwać przez okno.

Niemniej pan Iksiński nie powinien zbytnio się cieszyć. Już samo podjęcie próby świadczy o nim nie najlepiej. Ten nie najlepszy wizerunek łagodzi nieco fakt, że wszedł na pierwsze piętro. Trudno jednak ocenić czy był to przejaw, lub tylko chwilowy przebłysk, mądrości, czy raczej efekt działania instynktu samozachowawczego, który, jako narzędzie bezmyślne, nie powinien być umieszczany w obszarze mądrości. I tu rodzą się pewne wątpliwości. Bezmyślność niekiedy okazuje się rozsądniejsza od myślności. Trudno przecież uznać działanie pana Iksińskiego za całkowicie bezmyślne – wręcz przeciwnie, było ono dokładnie przemyślane. Z wyjątkiem numeru piętra. Nie wiadomo czy wybór pierwszego był wynikiem intelektualnych spekulacji czy owego słynnego, wysoce zautomatyzowanego mechanizmu, który próbuje wyłączyć umysł, lub go ominąć albo wyprzedzić, gdy ten zaczyna podążać bezwiednie ku przepaści przekonany, że postępuje właściwie, bo właściwego wyboru dokonał. Nie jest to wcale takie nielogiczne, że bezmyślność stanowi część mądrości, zaś myślność z radością wspiera głupotę.

Przytoczony wyżej kawał jest niczym więcej, jak rozbudowanym wariantem prostego porzekadła głoszącego, że głupi ma szczęście. Tu należy zwrócić uwagę na fakt, że zdecydowana większość ludzi nie ma szczęścia, czego dowodem jest choćby znikoma ilość wygrywających na loterii w stosunku do ilości grających. Tymczasem przegrywający wcale nie są zadowoleni, a przecież powinni być zważywszy, iż w ten prosty sposób udowodnili, że nie są głupi (co nie jest równoznaczne z tym, że są mądrzy, o nie, to byłoby zdecydowanie za proste, to byłoby wręcz prostackie, a świat taki prosty nie jest, choć aspekt prostactwa nie jest mu obcy). Przegrywający jednak na to nie zważają i w ten sposób nie potwierdzają, że nie są głupi. Tracą szansę.

Oczywiście mieć szczęście to zupełnie co innego niż być szczęśliwym. Jak wszyscy wiedzą aż nadto dobrze ludzie szczęśliwi mogą nie mieć szczęścia, zaś nieszczęśliwi mogą je mieć. Mogą też zaistnieć inne warianty. Nic przecież nie jest jasne, klarowne, niezamulone i niezmącone.

Wróćmy do starego kawału i zadajmy pytanie: czy dziesięciopiętrowy budynek mógłby być miernikiem głupoty? Najmniej głupi zostają na parterze, zaś najgłupsi wchodzą na dach – czy takie skalowanie jest sensowne? W jakimś stopniu zapewne tak. Należałoby przypuszczać, że ludzie woleliby taką skalę ustalić na podstawie wielkości wygranych na loterii. To zdecydowanie mniej drastyczna metoda, choć równie wątpliwa.

Pytanie, którego nie postawiliśmy na początku, lecz które pozostawało w domyśle, nie doczekało się odpowiedzi. Dalej nie wiemy, jak mierzyć głupotę. I nie będziemy wiedzieć dopóki nie odpowiemy na inne pytanie: czy głupotę da się mierzyć.

Najlepiej byłoby ustalić jednostkę. Jakiś centymetr, cal, litr, metr, kwant głupoty. Co by to mogło być? Przytoczony dowcip podpowiada, że piętro. Tak. Piętro mogłoby od biedy być. Lecz tylko od biedy, bowiem nie byłaby to poręczna jednostka. Głównie przez swoją nieabstrakcyjność, a w związku z tym jakże kłopotliwą zmienność. Centymetr centymetrowi równy, cal calowi, kwant kwantowi, a piętro piętru nie równe. Gdyby pan Iksiński wybrał pierwsze piętro w starej kamienicy w bogatej dzielnicy z pewnością okazałby się znacznie głupszy, a nawet kompletnym idiotą, niż udając się do bloku z wielkiej płyty, gdzie mężczyzna nieco tylko wyższy niż przeciętny dotyka końcami palców sufitu z trudem, ale jednak, podczas gdy w takiej kamienicy musiałby włazić na drabinę. Zatem podając liczbę pięter należałoby określić rodzaj domu, albo wręcz budowli – różne wieże też mają piętra. Nie bez znaczenia byłoby też podłoże, na które spadamy. Bruk wydaje się znacznie głupszy od trawnika.

Innym pomysłem jaki się nasuwa jest uznanie za jednostkę głupoty tego wykładu. To bardzo interesujący wybór, aczkolwiek mocno kontrowersyjny. Spróbujmy porównać. Ten człowiek jest głupi na pięć pięter – całkiem dobrze to brzmi, nawet z pominięciem określenia rodzaju pięter, albo właśnie dlatego. A teraz: ten człowiek jest tak głupi jakby napisał trzy wykłady o mierzeniu głupoty – niedobrze, oj niedobrze… tak głupi, że spokojnie napisałby sześć wykładów takich jak ten o mierzeniu głupoty – jeszcze gorzej. To inaczej: to, co zrobił jest głupsze niż napisanie trzech wykładów o mierzeniu głupoty. Niby trochę lepiej. Po co jednak ktoś miałby pisać trzy takie same wykłady? Musiałyby być takie same, bo gdyby były różne, to wtedy centymetr nie równałby się centymetrowi, a kwant kwantowi, tak jak piętro nie równa się piętru, a nawet bardziej, więcej niż bardziej. Czyli nie napisał a przepisał. Zatem: po co przepisał siedem razy ten wykład? By dać dowód swej głupocie, właśnie po to.

Chyba jednak piętra lepsze.

Czy wtedy mądrość mierzyłoby się ilością podziemnych kondygnacji?

Ale ze mnie osioł! (Osła nie da się wykorzystać, bowiem zawsze występuje pojedynczo – nikt nie mówi: ale z niego pięć osłów.) Chyba wszystko jest odwrotnie. Przecież to ktoś kto skoczywszy z dziesiątego piętra na bruk wylądowałby na nim bez jakiegokolwiek uszczerbku na ciele okazałby się kompletnym idiotą, zaś ten kto zamieniłby się w krwisty befsztyk godny byłby miana mędrca…

Jakże łatwo pomylić głupotę z mądrością i na odwrót.

Już o tym wspominaliśmy, a teraz to udowodniliśmy.

METODY ROZPOWSZECHNIANIA GŁUPOTY

Wiele jest metod. Bardzo wiele. Tak wiele, że gdybyśmy zaczęli ich wyliczanie, nie skończylibyśmy do końca świata, bo prędzej to my byśmy się skończyli, języki by nam skołowaciały, palce zdrętwiały. No i oczywiście świat by się wcześniej skończył, nasz świat, ludzki, który własną głupotą jakże skutecznie wykańczamy. I dobrze, chciałoby się rzec. Świat nieludzki sobie trochę odetchnie, dopóki czegoś innego, równie lub nawet bardziej głupiego nie wygeneruje.

Zapewne z początku takie wyliczanie wydawałoby się całkiem zabawne, nawet śmieszne, znacznie ciekawsze od dosyć nudnej i naciąganej typologii obuwniczej. Brak kryteriów i metodologicznych wskazówek prowadziłby do anarchii, której można by się oddać całkowicie i z ogromnym entuzjazmem. Nie wiadomo jednak po co. A wszystko na marne i na próżno. I na umór. Bo na pewno nie na podobieństwo pogoni za białym wielorybem.

Głupota nie wymaga rozpowszechniania. Mądrość wymaga. Mądrość trzeba rozpowszechniać. Mozolnie i wytrwale. Kiedy się zaprzestanie ją uprawiać, mądrość marnieje, usycha, więdnie, gnije, aż w końcu całkowicie sczeźnie. Nawet na żyznej glebie. A głupota będzie się plenić. Sama. Nawet na najbardziej jałowej pustyni. Głupota jest jakimś cudownym perpetum mobile. Góry przemijają, a głupota nie przemija – jest zawsze i wszędzie, trwa niewzruszona. Głupota jest czymś w rodzaju tajemniczego promieniowania, przenikającego wszystkie możliwe i niemożliwe zakamarki przestrzeni. Jest, choć nie ma żadnego źródła, znikąd nie pochodzi. Cóż tu więc pisać o metodach?

Z głupotą jest jak z ciemną materią, jak z ową mroczną energią wypełniającą wszechświat, o której nic jeszcze nie wiemy, poza tym, że jest, a raczej poza tym, że podejrzewamy jej istnienie. Jedyna, lecz czy aby na pewno jedyna, różnica polega na tym, że o istnieniu głupoty wiemy od dawna, od zawsze. I co z tego, skoro nie wiemy na czym to istnienie polega? Wiemy, że głupota się samonapędza, że samopowstaje, samorozwija, samouwielbia, samoubóstwia. Wszystko robi sama. Sama z siebie i dla siebie. Sama w sobie i o sobie. Sama z sobą. Jest samorzutna, samonośna, s amolotna. Szkoda, że nie samozniszczalna.

Ach, jak smutno się zrobiło. Samosmutno.

JAK WYKRYWAĆ GŁUPOTĘ

Oto prawdziwy problem: jak wykryć coś, co jest wszędzie, co jest powszechne, o czym wszyscy wiedzą, z czym wszyscy się stykają i co wszyscy wytykają palcami, co sobie nawzajem zarzucają, a czego nikt nie potrafi zdefiniować, ani nawet w przybliżeniu sensownie opisać, choć stworzenie listy cech głównych i pobocznych tego fenomenu nie stanowiłoby, tak się przynajmniej wydaje, specjalnej trudności.

To jest zadanie godne najtęższych umysłów.

Głupotę da się porównać do powietrza i jest to porównanie ciekawe, lecz nie całkiem udane. Wszak powietrze, choć niewidzialne, jest materią, substancją istniejącą fizycznie, tylko fizycznie – da się powietrze zważyć, da się je skroplić, da się z nim zrobić wiele różnych rzeczy, które robi się z innymi substancjami zupełnie do powietrza niepodobnymi. Zaś z głupotą, tak do powietrza pod pewnymi względami podobną, nie da się takich rzeczy zrobić. Nie da się jej skroplić, bo nie jest substancją, ale sprężyć i skondensować już by się dało, a tym bardziej coś nią napompować, chociaż substancją nie jest.

Wydaje się, że znacznie lepiej byłoby porównać głupotę do grawitacji. Grawitacja jest, wszyscy o niej wiedzą, wszyscy ją odczuwają, nawet potrafimy ją zmierzyć, co jak już wiemy w przypadku głupoty jest o wiele trudniejsze, nieomal niemożliwe, lecz nikt nie wie skąd się grawitacja bierze i jak działa – mamy tu na myśli praktykę; teorie bywają niesłychanie przyjemne i piękne, lecz nijak się mają do praktyki (weźmy na przykład grę na fortepianie . . . . . . cóż teoria wie o dotykaniu palcami matowo połyskujących klawiszy ? . . . ) aczkolwiek w tym przypadku teoria ma nad praktyką przewagę, gdyż wykrycie grawitonu, owej nieomal mistycznej cząstki elementarnej odpowiedzialnej za oddziaływania grawitacyjne, jest niemożliwe, mimo że nie zabrania tego żadne prawo fizyczne, gdyż nie da się zbudować tak ogromnego detektora... Czyż nie tak właśnie jest z głuptonem?

Jeśli jest coś takiego jak głupton. Cząstka elementarna odpowiedzialna za oddziaływania głupie. Za wygadywanie i wypisywanie, jak również wygrywanie głupot. Ton głupoty.

Załóżmy jednak, że jest. Czy detektor musiałby być jeszcze większy niż ten do wykrywania grawitonów, a który podobno powinien mieć masę większą od masy Jowisza? Na Jowisza! Może nie. Może wręcz przeciwnie – mógłby być zupełnie mały. I bardzo wścibski. Byłby to zatem detektor rozproszony. Jak rój os. Jak chmara komarów. Jak poranna i wieczorna mgła.

Rozproszony Układ Rejestrujący.

Załóżmy, że skonstruowaliśmy taki detektor i że on działa. Wykrywa cząstki elementarne głupoty. Głuptony. Tony głupot. I co dalej? Co mielibyśmy z tymi głuptonami zrobić? Jak sobie poradzić z tonami głupot? Wyłapywać je? Magazynować? Niszczyć? Ściskać i tworzyć z nich pociski głupotnowe? . . . . . . Niszczyć. Raczej niszczyć. Lecz jak? Rozgniatać obcasem? Palić w spalarniach śmieci? Anihilować? . . . O tak. Anihilować. W specjalnych anihilatorach głupoty.

Załóżmy, że zanihilowaliśmy całą głupotę. Usunęliśmy ją całkowicie i ostatecznie. Czy wtedy unosilibyśmy się w stanie permanentnej mądrej nieważkości? W nieważkiej mądrości? To ryzykowne. Wbrew pozorom i pragnieniom. Tak, to mogłoby być bardzo ryzykowne. Pozbyć się czegoś uprzednio nie sprawdziwszy jak będzie działał świat bez jednego ze swych podstawowych elementów. Należałoby zatem zrobić najpierw symulację. Co się stanie, kiedy wszyscy będę dokonywać właściwych wyborów, podejmować właściwe decyzje i wyciągać właściwe wnioski. Przerażająco fascynujący eksperyment by to był. Trochę podobny to tej niewinnej z pozoru gry, kiedy to wszyscy umawiają się, że od teraz będą sobie mówić tylko prawdę – dziwaczna to gra, gdyż niemożliwa, bowiem rzeczywistość, praktyka rzeczywistości, nie jest zero-jedynkowa.

Cóż innego można zrobić z głupotą? Recyklingować ją? Trudno oczekiwać, że głupota z recyklingu będzie mądrzejsza, choć można przypuszczać, że będzie odrobinę mniej szkodliwa… Zatem przekształcać w coś innego. Lecz w co? Cokolwiek by to było, musiałoby nie być głupotą, co oznaczałoby unicestwianie głupoty… Więc pozostaje tylko śledzenie głuptonów, dla czystej satysfakcji, dla przyjemności, lub dla wymiernych korzyści w postaci kolejnych głupich doktoratów lub dzieł sztuki niemodnie taszystycznej.

Nie zakładajmy, bo to nie ma sensu, będzie przecież tak, że nie uda nam się skonstruować detektora i że nie odnajdziemy głuptonów, bo ich po prostu nie ma. Co wtedy?

Testy. Quizy. Ankiety… Jak jednak miałby wyglądać test dla drzewa lub mrówki? Zakładać, że głupi są tylko ludzie, to przecież czysta głupota.

DETEKTOR GŁUPOTY

Mówią, że kruk krukowi oka nie wykole. Zapewne mają rację. Dlatego detektor głupoty nie powinien być maszyną, ponieważ maszyny są głupie, więc na pewno głupoty nie wykryją, a jeśli nawet, to będą ją ukrywać zaraz po wykryciu. Przynajmniej maszyny skomplikowane. Dlatego detektor głupoty powinien być maszyną prostą. Bardzo prostą. Ekstremalnie prostą. Tak prostą, że aż nie maszyną. A już na pewno nie automatyczną. Powinien być sterowany ręcznie. W zasadzie powinien być czymś w rodzaju okularów. Okulary trudno uznać za maszynę, aczkolwiek dałoby się o nich powiedzieć, że są urządzeniem do oglądania. Oprzyrządowaniem które uwydatnia liczne atrakcje rzeczywistości.

Oto propozycja.

Weźmy litery D i G. Oraz d i g. Krój, wielkość, grubość, kolor i wszystkie inne ich cechy potraktujmy swobodnie, bez specjalnych rygorów. Splączmy je. Złączmy je. W dowolny sposób. Puśćmy wodze fantazji nie zapominając wszak o estetyce. Potem wytnijmy białe obszary między liniami. Lub wytnijmy linie. Tak skonstruowany okular przyłóżmy do wydrukowanego tekstu. Przesuwajmy przyrząd we wszystkie strony ruchem chaotycznym, uważnie przyglądając się temu, co znajdzie się w wycięciach. Prędzej czy później na jakąś głupotę natrafimy. Co do tego nie ma najmniejszych wątpliwości.

Jeśli wycinanie uznamy za zbyt trudne, albo wręcz niewykonalne, wtedy należy wydrukować przygotowany wzór na przezroczystej folii.

Oczywiście nic nam nie broni patrzeć przez ten okular na otaczający nas świat. Nie zaleca się jednak spoglądania w lustra i inne powierzchnie odbijające, choć prawdę powiedziawszy od tego właśnie należałoby zacząć.

Godna polecenia jest także metoda przesiewania. W tym celu należy skonstruować detektor sieciowy. Taki detektor (wykrywacz) nie jest maszyną, tak jak maszyną nie jest sieć, dlatego w pełni zasługuje na zaufanie. To my będziemy tę sieć zakładać i my będziemy przy pomocy tej sieci odsiewać, jak to mawiają, ziarna od plew.

Najpierw musimy znaleźć wszystkie litery g i d występujące w wykładach o anoizjologii. Jeśli ktoś chciałby mieć sieć gęściejszą, o mniejszych oczkach, może dodać też literę w. Trzeba zachować układ liter na stronie, czyli zostawić je w tych miejscach, w których się pojawiły. Takich układów będziemy mieli kilkanaście lub kilkadziesiąt w zależności od ilości tekstu na stronie. Teraz wszystkie układy należy umieścić na jednej kartce. Tak powstanie sieć odcedzająca. Przez takie sito „przelewamy” dowolny tekst, który chcemy odcedzić. I już.

Kruk krukowi oka nie wykole, lecz któż zna lepiej kruka niż kruk?

GDZIE JEST GŁUPOTA?

Zadanie takiego pytania w kontekście powyższych rozważań, wydaje się nie tyle szczytem głupoty, ile szczytem roztargnienia. Przecież dosłownie przed chwilą stwierdziliśmy, że głupota jest wszędzie.

No i co z tego wynika?

Jeśli jest wszędzie, to tak jakby nigdzie. Jakby jej wcale nie było. Wszędzie jest szczytem ogólności, a my łakniemy konkretu. My chcemy, żeby nam wskazano miejsce. Żeby ktoś pokazał palcem i powiedział: o, tu. Przecież ogólność składa się z ogromnej liczby szczegółów – nie wiadomo czy skończonej czy nieskończonej, więc lepiej napisać ogromnej. Zatem wszędzie składa się z ogromnej ilości konkretnych miejsc, które da się wskazać palcem i powiedzieć: o, tu. I tu. I jeszcze tu. I tam. Tam też. A nawet jeszcze dalej…

Byłoby dobrze, gdyby istniał ośrodek głupoty a mózgu. Podobny do ośrodka Broki odpowiedzialnego za mowę. Wtedy istniałaby szansa, że w razie wylewu głupota uległaby zniszczeniu. Oczywiście pod warunkiem, że krew wylałaby się dokładnie tam. Wtedy wygadywalibyśmy same mądrości. Albo milczelibyśmy jak grób, gdyby uszkodzony został też ośrodek mowy. Bo głupota musiałaby być zlokalizowana tuż koło mowy. Dlaczego musiała? Mózg jest skomplikowanym i nielogicznym labiryntem i za nic ma nasze zachcianki i marzenia... Ale marzyć nam nie zabrania – więc marzymy, że głupota jest jednym z szarych prostokącików na scyntygraficznym obrazie i łatwo da się wymazać gumką, że jest plikiem na twardym dysku, który usuniemy jednym kliknięciem...

Dobrze byłoby również wtedy, gdyby istniał gen głupoty. Taki gen dałoby się zmodyfikować. Wyłączyć. Rozbroić. Ba, nawet usunąć!

Jeszcze lepiej, och! o wiele lepiej byłoby gdyby głupota była choroba zakaźną. Grzebanie w mózgu i w genach nie jest mile widziane, w przeciwieństwie do eksterminacji zarazków. No i ta świadomość, że przyczyna jest na zewnątrz nas. Że to nie my, lecz oni. Że wszystko przez nich.

Tak dobrze jednak nie jest. O, nie. Jest źle. Bardzo źle. Wręcz fatalnie.

OSZAŁAMIAJĄCA KARIERA GŁUPOTY

Zaiste, niebywała. Niesłychana. Niewiarygodna. Niewyobrażalna.

Lecz czy kariera? Czy aby na pewno mamy do czynienia z karierą? Czy miałoby sens stwierdzenie, że grawitacja zrobiła oszałamiającą karierę we wszechświecie?

Gdyby głupota robiła karierę, to jej kariera, jak każda, ulegałaby wahaniom, mniejszym lub większym, osiągałaby jakieś szczyty, by załamywać się na nich i spadać w doliny albo i otchłanie, mogłaby nawet ulec załamaniu, lecz nic takiego się nie stało. Nie odnotowujemy wzlotów ani upadków. Odnotowujemy stan stały i niezmienny… Och nie. Bądźmy precyzyjni. To stan nieco zmienny, trapiony niewielkimi, właściwie nic nie znaczącymi fluktuacjami, stan z tendencją do słabo widocznego, aczkolwiek stałego wzrostu, ciągłego rozprzestrzeniania się, powolnego rozlewania się na coraz to nowe obszary. Czy to można uznać za karierę? Oczywiście, że można. Wszystko można, lecz nie wszystko wypada. Możemy niekarierę, lub antykarierę, uznać za karierę, lecz niekariera (antykariera) nie stanie się przez to karierą. Nasze słowa nie mają mocy sprawczej, niczego nie zmieniają, wbrew temu co nam się tak ochoczo (i tak głupio) wydaje. Nasze nazywanie rzeczy po imieniu, też niczego nie zmienia, albowiem rzeczy nie mają imion i przypisywanie im takich lub innych imion w żaden sposób na naturę nazywanych rzeczy nie wpłynie. Nikt nam nie zabroni mówić na stół krzesło, lecz stół dalej pozostanie stołem, nie stanie się krzesłem, nawet kiedy na nim siądziemy.

Więc jeśli nie mamy do czynienia z karierą to z czym?

Z oszołomieniem.

DO CZEGO JEST NAM POTRZEBNA GŁUPOTA

Pytanie to, jeśli to pytanie, wszak brak pytajnika, zdaje się zupełnie zbędne, całkowicie niepotrzebne.

Głupota jest. Po prostu. Góry też są. I tyle. Góry są i nikt nie pyta po co są, do czego są potrzebne. Nie należy jednak ukrywać, że całkiem wielu, zupełnie niepytanych, skłonnych byłoby twierdzić, że są po to, by się na nie wspinać, albo zjeżdżać z nich na nartach.

Powietrze też jest. Oddychamy nim. Nie po to jest powietrze, żebyśmy nim oddychali, choć trudno zaprzeczyć faktowi, że jest nam potrzebne do życia. Mogłoby go nie być, ale jest, a skoro już jest, to da się je do czegoś wykorzystać. Wszystko co jest, pełni jakąś funkcję i wszystko jest do czegoś komuś i czemuś potrzebne, przez kogoś i przez coś wykorzystywane, chociaż samo z siebie nic nie jest do niczego nikomu i niczemu potrzebne.

Głupota jest jak powietrze. Jest to jest. Nikt nie wie po co jest i nawet nie warto o to pytać, ale skoro jest, to da się ją do czegoś wykorzystać. Głupota jest jak powietrze i nią oddychamy. Udusilibyśmy się, gdyby jej nie było.

Hulajnoga też jest. Ale inaczej niż powietrze. Trudno stwierdzić, że hulajnoga jest i tyle. Bycie hulajnogi jest nieco inne niż bycie powietrza.

Hulajnoga pozwala nam poruszać się szybciej, specjalnie po to została zrobiona (choć da się ją pomalować na czarno, zawiesić na ścianie i podziwiać jak jakiś tajemniczy hieroglif nieziemskiej cywilizacji), lecz jest niebezpieczna, niestabilna, wywrotowa. Hulajnoga pozwala nam wyprzedzić innych, tych, którzy akurat nie mają hulajnóg. Hulajnoga daje nam przewagę nam innymi.

Mądrość pozwala nam myśleć szybciej i wyprzedzać innych, przeto daje mądrym przewagę (choć da się ją podziwiać za piękno wywodu i ujmującą grę słów, za intelektualny aromat), lecz jest niebezpieczna, niestabilna, wywrotowa.

Powinniśmy dążyć do mądrości. A jednak nie dążymy.

Wszyscy chcą mieć hulajnogi i być szybsi od innych, a wcale nie wszyscy chcą być mądrzejsi.

Nigdy nie jest przecież tak, jak być powinno.

To głupota daje nam przewagę. Jest bezpieczna i stabilna. Głupi mają lepiej niż mądrzy. Głupota jest nam potrzebna, gdyż daje nam przewagę nam mądrymi, którym wydaje się, że to oni mają przewagę. Mądrym wydają się różne rzeczy, podczas gdy głupi wiedzą swoje i wychodzą na tym lepiej.

Gdyby mądrość rzeczywiście dawała nam przewagę, to głupi już dawno temu powinni wymrzeć, a jest ich coraz więcej. Mnożą się i mnożą. Bez potrzeby. Czego ponoć czynić nie należy. Lecz o tym należy wiedzieć.

Tak oto zamknęliśmy krąg. Zatoczyliśmy błędne koło, powtarzając to, co mówiliśmy i pisaliśmy w pierwszym wykładzie.

Czy to pierwszy krąg i teraz trzeba przeskoczyć do drugiego? Szerszego czy węższego?

Czy to pierwszy zwój spirali? Rozkręcającej się czy skręcającej? Rozwijającej czy zwijającej?

Wspominaliśmy o szaleństwie. Wzmiankowaliśmy. Pisaliśmy, że szaleństwo to bardzo interesujący stan i warto się nim zająć, warto poświęcić mu trochę więcej uwagi. Aczkolwiek tylko trochę. Bez przesady. Żeby nie popaść w szaleństwo. Przesada jest bowiem wstępem do szaleństwa. Zbytnia przesada ma już znamiona przekroczenia progu.

Nie chodzi tu jednak o szaleństwa czyli wybryki lub wariactwa. Te są bowiem banalne, schematyczne, powtarzalne, z reguły niepoważne i głupie, choć brykający są święcie przekonani o ich powadze i unikalności, i z prawdziwym szaleństwem niewiele mają wspólnego.

Nie chodzi tu o szaleństwo będące chorobą, która nas porywa, bierze w swoje posiadanie, panuje nad nami niepodzielnie, niszczy całkowicie.

Chodzi tu o pewien szlachetny stan umysłu. Nie chwilowy, wynikający z kaprysu, zacietrzewienia, zachłyśnięcia się emocjami, lecz stały, taki z którego się nie wyrasta, stabilny mimo zwątpień i wahań, a przede wszystkim świadomy, będący jak najbardziej racjonalną kalkulacją, czymś w rodzaju doskonale kontrolowanej ekstazy, trans, który nie odcina nas od intelektu, lecz w nim jeszcze głębiej zanurza.

Przyjmijmy zatem, że to co napisaliśmy i przeczytaliśmy to przejaw, jakkolwiek słaby i delikatny, owego szlachetnego stanu. Przecież tego pragniemy w cichości naszego umysłu i tego sobie życzymy.

wymyślił, napisał, przygotował

Radosław Nowakowski

© copyright by Radosław Nowakowski 2020

www.liberatorium.com